Wat is pijn?

Wat is pijn? (en waarom pijn niet hetzelfde is als schade)

Als je pijn hebt, voelt dat vaak alsof je lichaam een heel duidelijke boodschap geeft: “hier is iets kapot.” Maar pijn werkt niet zo simpel. Pijn is geen schade-meter en ook geen teken dat je lichaam faalt. Het is eerder een slim waarschuwingssysteem dat voortdurend beoordeelt of jij veilig bent.

Pijn is niet één ding, maar een complete ervaring waarin je zenuwstelsel, je emoties, je gedachten en je omgeving samenwerken. Soms is dat systeem perfect (bij acute blessures), maar soms blijft het te lang aan staan (bij langdurige klachten). Begrijpen hoe dat werkt geeft rust, overzicht en vooral betere keuzes in herstel en training.

Pijn is een ervaring, geen meetinstrument

De International Association for the Study of Pain (IASP) heeft in 2020 een vernieuwde definitie van pijn gepubliceerd. Die definitie wordt wereldwijd gebruikt in wetenschap en zorg, en beschrijft pijn als een onaangename zintuiglijke én emotionele ervaring die samenhangt met (of lijkt op) werkelijke of mogelijke weefselschade. Dat laatste stuk is belangrijk: pijn kan dus aanwezig zijn wanneer er schade is, maar ook wanneer er vooral een dreiging wordt ervaren.

Deze definitie laat meteen zien dat pijn niet alleen in het lichaam zit, maar ook in betekenis en beleving. Het is een ervaring die ontstaat uit de samenwerking van signalen uit het lichaam en de interpretatie daarvan door het systeem. (Raja et al. ,2020) (Sluka et George ,2021)

Pijn is altijd subjectief, en daarom altijd écht

Een van de meest geruststellende én tegelijk uitdagende inzichten uit moderne pijnwetenschap is dat pijn altijd subjectief is. Dat betekent niet dat het willekeurig is, maar wel dat pijn niet één op één meetbaar is zoals een bloeddruk of een botbreuk. Niemand kan jouw pijn voor jou voelen, en niemand kan van buitenaf precies bepalen hoeveel pijn “logisch” is.

Daarom benadrukt de IASP ook iets essentieels: als iemand pijn rapporteert, dan hoort die pijn serieus genomen te worden. Pijn is niet iets dat je “moet bewijzen”. Het is een ervaring die in dat moment echt is, en die informatie bevat over hoe veilig of onveilig jouw systeem de situatie inschat. (Raja et al. ,2020) (Sluka et George ,2021)

Onlangs interviewde Lopen met een Lach Desley Baars, eigenaar van DYBScoaching, over pijn. Kijk het hele intervieuw hier terug:

Nociceptie is niet hetzelfde als pijn

Hier gaat het vaak mis in hoe we pijn begrijpen. Veel mensen denken dat pijn een directe uitkomst is van schade, maar eigenlijk zit er een stap tussen: nociceptie.

Nociceptie is het zenuwsignaal dat ontstaat wanneer je lichaam iets detecteert dat potentieel schadelijk is. Denk aan extreme druk, hitte, scheurtjes, ontstekingsstoffen of overbelasting. Je zenuwstelsel geeft dan een signaal door: “dit kan riskant zijn.”

Maar pijn is iets anders. Pijn is de bewuste ervaring die kan ontstaan uit dat signaal, maar die ervaring wordt opgebouwd met veel meer informatie dan alleen een prikkel. Jouw brein (en eigenlijk je hele systeem) voegt context toe: wat betekent dit? Is dit gevaarlijk? Moet ik stoppen? Is dit bekend? Heb ik hier eerder ellende mee gehad?

Daarom kun je nociceptie hebben zonder pijn (bijvoorbeeld onder verdoving), maar ook pijn zonder duidelijke nociceptie of schade (bij langdurige pijn of bij een overgevoelig systeem). Pijn is dus geen simpel “alarm dat afgaat”, maar een complex besluit van het beschermingssysteem. (Meints et al. ,2020) (Marchand (2021)

Pijn bestaat uit meerdere lagen

Wat we “pijn” noemen is eigenlijk een samensmelting van verschillende onderdelen. Dat is ook precies waarom twee mensen met dezelfde klacht iets totaal anders kunnen ervaren. Pijn heeft namelijk meerdere dimensies die samen jouw totale ervaring vormen.

Allereerst is er het zintuiglijke deel: waar zit het, hoe intens is het, en hoe voelt het precies? Is het scherp, brandend, stekend of zeurend? Dit deel heeft vaak een relatie met lichamelijke input, maar het is geen exacte afspiegeling van schade. (Marchand (2021)

Pijn is emotie

Daarnaast is er de emotionele laag. Pijn gaat bijna altijd gepaard met gevoelens, en bij sommige mensen zijn die gevoelens zelfs het zwaarste onderdeel. Angst, frustratie, paniek, onmacht: het zijn geen “bijzaken”, maar onderdelen van de pijnervaring zelf. Het verklaart ook waarom pijn soms zoveel groter voelt wanneer je stress hebt of wanneer je je alleen voelt in het proces. (Porreca & Navratilova (2017)
(De Ridder et al. (2021)

Wat is het voor jou?

Een derde laag is de betekenislaag: wat denk jij dat deze pijn betekent? Deze is enorm krachtig. Het maakt namelijk uit of je pijn ziet als iets tijdelijks en niet-gevaarlijks, of als een teken van schade en dreiging. Gedachten als “dit is vast een scheur”, “het gaat weer mis” of “hier kom ik nooit vanaf” geven een hele andere alarmreactie dan gedachten als “oké, dit is gevoelig, maar ik kan dit rustig opbouwen.”

Wetenschap laat zien dat dit cognitieve deel een grote rol speelt in hoe pijn zich ontwikkelt, zeker wanneer klachten langer blijven bestaan. (Meints et Edwards (2018) (Cohen et al. (2018)

Pijn heeft actie nodig

Tot slot is er de gedragslaag: pijn zet je aan tot actie. Pijn is namelijk in de basis een overlevingssysteem. Het creëert een drang om te beschermen, te vermijden, rust te nemen of te ontsnappen. En dat is perfect bij acute schade. Alleen bij langdurige pijn kan het ook averechts werken. Wanneer je steeds meer gaat vermijden, leert je systeem als het ware: “zie je wel, dit was gevaarlijk,” waardoor het alarm nog sneller aan gaat. (Tabor et al. (2017) (Vlaeyen et al. ,2020)

Pijn ontstaat in relatie met jouw omgeving

De ouderwetse gedachte was: prikkel in het lichaam → schade → pijn. Maar moderne pijnwetenschap laat een veel realistischer beeld zien. Pijn ontstaat in een netwerk. Het is niet puur “in je lichaam” en ook niet puur “in je brein”. Het is een proces dat gevormd wordt door lichamelijke signalen, neurofysiologie, stress, overtuigingen, veiligheid, sociale steun en de context waarin jij beweegt en leeft.

Daarom wordt pijn vaak beschreven vanuit het biopsychosociale model, of zelfs nog breder vanuit een enactive (relationele) kijk: pijn ontstaat uit de interactie tussen organismen en omgeving. Dat betekent niet dat pijn “psychologisch” is. Het betekent dat biologie niet losstaat van betekenis. En dat jouw systeem altijd probeert te voorspellen: ben ik veilig? (Meints et Edwards , 2018) (Stilwell et Harman, 2019)

Pijn en lijden zijn niet hetzelfde

Een belangrijke nuance is het verschil tussen pijn en lijden. Ze gaan vaak samen, maar ze zijn niet identiek.

Pijn is de onaangename ervaring die dreiging signaleert. Lijden is breder en kan bestaan uit onzekerheid, hopeloosheid, angst voor de toekomst of het gevoel dat je jezelf kwijt bent. Sommige mensen ervaren veel pijn maar weinig lijden: “het is irritant, maar ik weet wat ik moet doen.” Andere mensen ervaren relatief milde pijn met veel lijden: “dit voelt gevaarlijk, ik durf niet meer.”

Dit onderscheid is belangrijk, omdat herstel niet alleen gaat over minder pijn, maar ook over meer veiligheid, vertrouwen en regie.(De Ridder et al. (2021)

Wat je vooral moet onthouden

Pijn is geen simpele schade-indicator. Het is een slimme ervaring die jouw systeem maakt op basis van signalen en interpretatie. Daarom kan pijn bestaan zonder duidelijke schade, en daarom verschilt pijn zo sterk per persoon.

Als je dit begrijpt, wordt één ding duidelijk: bij pijn is de vraag niet alleen “wat is er mis?”, maar ook “waarom staat mijn beschermingssysteem zo hard aan?” En precies daar ligt de weg naar herstel bij sporters en hardlopers.

Wil jij zelf aan de slag met opnieuw leren bewegen? Met een andere techniek aan de slag dan dat je deed? Neem dan contact op!

Lees ook:
Pijn aan de buitenkant van de heup
Is rust voldoende tegen mijn pijntje?
Kan ik doorlopen met pijn?
Kniepijn bij hardlopen